Lê Quý Đôn

ĐẦU BÀI
LẤY CHỒNG CHO ĐÁNG TẤM CHỒNG

Vấn: Lấy chồng cho đáng tấm chồng, bõ công trang điểm má hồng răng đen.

Truyện rằng: Chẳng tham ruộng cả ao liền, tham về cái bút cái nghiên anh đồ.

Kim khảo: Dài lưng tốn vải, ăn no lại nằm, tằng kiến ư thiện vạn nữ nhi chi nghị, bất tri hà sở thủ ư anh đồ, nho quyến luyến nhược thị ru?

Thí vị trần chi, dĩ qua xuân hoài tình tự.

BÀI LÀM

Em nghe rằng: Sen ngó đào tơ, may gặp hội hôn nhân chi phải lứa; chả chim cơm trắng, vẫn là mong giải cấu chi tốt đôi, chọn mặt gửi vàng, dẫu ý ai cũng vậy.

Nay vâng lừi sách hỏi mà lược bày ra.

Trộm nghĩ rằng: rồng may còn đợi đám mây, bắn bình tước phải đợi tay anh hùng. Lấy chúng em chi má đỏ hồng hồng, răng đen nhưng nhức, chẳng những muốn cô tú dì nho chi dự, vẫn là mong chồng loan vợ phụng chi chung tình. Nếu mà cú đậu cành mai, thì công trang điểm chẳng hoài lắm ru? Vậy nên sơm gửi tơ duyên, ai là chẳng ngọc đá, vàng thau chi lừa lọc.

Nay xét phương ngôn chị em bạn gái nói chuyện rằng:

Chẳng tham ruộng cả ao liền, tham về cái bút cái nghiên anh đồ.

Ý trộm nghĩ rằng: Ngọc còn đợi giá, vàng chẳng lộn thau. Cây gỗ lim chìm, quyết chẳngnỡ mang làm cọc giậu; hoa đào tươi tốt, hẳn không đem bán cho lái buôn. Cam đường với quả quít hôi, cũng cân nhắc ba đồng một, một đồng đôi chi giá.

Thử ngó coi: Ruộng sâu ao cả, chàng nông kia chi trọc phú những khoe giàu; song Vương Khải, Thạch Sùng đã từng đấu phú, rồi cũng giương mắt ếch ư của đời người thế chi thu.

Nghiên ruộng bút cày, anh đồ nọ chi đa văn không ngại khó; kìa Mãi Thần, Mông Chính có lẽ tràng bần, rồi cũng bổng cánh hồng ư bĩ cực thái lai chi hội

Nông nhì sĩ nhất, lẽ ấy đã rành.

Vả: Chân lấm tay bùn, chàng nông nãi vũ phu chi cục kịch, lấy yếm thắm chỉ đào chi tha thướt, giá thể mà mang bầu xách lọ, sao cho cam hạt ngọc để Ngâu vầy.

Miệng vàng dạ gấm, anh đồ là quân tử chi dịu dàng, lấy môi son má phấn chi nhởn nhơ, giá thể mà sửa túi nâng khăn thì mới đáng cành ngô cho phụng đậu.

Vậy có thơ rằng:

Dẫu có bạc vàng trăm vạn lạng,
Chẳng bằng kinh sử một vài pho.

Lại có thơ rằng:

Gươm phàm chi để tay phàm tuốt,
Búa nguyệt sao cho đứa tục mài.

Vả: tiếng tăm con gái, nết na học trò, nên em nghĩ duyên em, em nghĩ tình em, lại tưởng đến anh đồ chi sự nghiệp. Đèn xanh một ngọn, án tuyết ân cần, quyển vàng mấy con, cửa huỳnh gióng giả.

Còn trong trần lụy, anh đồ là vị vũ chi giao long, may khoa thi mà kim bảng đề danh, tức hôm nọ chi hàn nho mà hôm nay đã Bảng nhỡn, Thám hoa chi đài các.

Em phỏng có duyên ưa lá thắm, thời trước voi anh sau võng thiếp, cũng thỏa đời ư võng lọng chi nghênh ngang.

Đương thuở hàn vi, anh đồ là tại sơn chi hổ báo, gặp vận thái mà thanh vân đắc lộ tức bữa tê chi hiện sĩ, mà bữa ni đã thượng thư, đô đốc chi phong lưu. Em phỏng như phận đẹp chỉ hồng thì anh quan cả thiếp hầu bà, cũng sướng kiếp ư ngựa xe chi đủng đỉnh!

Huống chi: Kinh sử làu thông, anh đồ chi tài học, đã sẵn tay kinh tế; tuy có dài lưng tốn vải, bấy giờ đã đai vàng áo gấm chi bảnh bao. Tài năng rất mực, anh đồ chi duyên phận, gặp được lúc long vân; tuy có ăn no lại nằm, bấy giờ đã cơm chúa võng đào chi chểnh chện.

...